بدون شرح !

وقتی که سیب از رنگ قرمز انصراف می دهد ؛ یعنی که .... و هنوز هم برف نباریده  !

ما د رهم زاده می شویم همچنان که ...

ودرختی از درختی دیگر

ودرختی که در سیب ماندن سیبی دیگر پنهان می شود

                      خیانت تصاویر (رنه مگریت )

دریچه

شاید نوشتن در باره ی نقاشی و گرافیک ، از حوصله ی این دنیای مجازی خارج باشد . در این نوشته ها که با عنوان دریچه در این صفحه می خوانید ،مدعی هیچ نگره ی تازه ای نیستم . تنها به معرفی هنر مندان و شیوه های هنری خواهم پرداخت . پیش از هر چیزمعترفم که سیاه مشق های من برای حرفه ای ها تنها یک یادآوری  مبتنی بر تکرار است

زندگی و آثار رنه مگریت

رنه مگریت در سال 1898 در شهر لسین بلژیک به دنیا آمد .خانواده از وضع مالی متوسطی بر خور دار بودند . خانواده پنج نفره ی مگریت مدام در حال کوچ بودند.از این رو سال های خردسالی رنه در چند شهر بلژیک گذشت . رنه پنج سال بیشتر نداشت که مادرش را از دست داد . مادر خودکشی کرده بود .پس از آن ساکن شهر شارلر وا شدند . در این شهر رنه تحصیلان ابتدایی را به پایان برد ، سپس در هنرستان آتنه ، به فراگیری متون کهن پرداخت.

سال 1916  به بروکسل رفت ودر فرهنگستان هنر های زیبای این شهر پذیرفته شد ، اما هیچ گاه نتوانست دانشجوی منظمی باشد . ظاهرا از کلاس ها هم چیزی دستگیرش نشد .با این همه ، تحصیل در فرهنگستان زمینه ساز آشنایی هایی شدکه در جهت دهی آینده ی هنری مگریت تاثیر بسزایی داشت :  پی یر بورژوا ، پی یر فلوکه ، ا. ل. ت. مسن

علاقه به نقاشی از سال های کودکی با اوبود . اولین نقاشی ها یش را در دوازده سالگی کشید . اما مثل اغلب هنر مندان این تجربه ها ، تنها سیاه مشق هایی بودندکه ارزش هنری ویژه ای با خود نداشتند .کودکی اما از جنبه ای دیگر در آثار مگریت قابل توجه است :تجربه های کودکی با همه ی سادگی شان در آثار هنری او نقش ویژه ای دارند . به گونه ای که بسیاری از اشیا و علایق دوران کودکی ، به مصالح اصلی هنرش بدل شدند . حتی قبرستان قدیمی شهر شارلروا ، که محل بازی او و برادرهایش بود ،در برخی از تصویر هایش حضوری همیشگی دارد .

مهم ترین عامل تحول در زندگی هنری مگریت ، یک تابلوی نقاشی بود :

تابلوی ترانه ی عشق اثر جورجو دِ کیریکو ( نقاش مکتب متافیزیکی ویکی از نخستین پیشاهنگان مکتب سوررئالیسم )

مگریت برای نخستین بار در سال 1922 با این تابلو روبرو شد . دیدار این تابلو اثری جادویی بر مگریت گذاشت .جالب این جاست که در آن هنگام از خالق اثر چیزی نمی دانست . این دیدار زمینه ساز علاقه ی مگریت به کیریکو و مکتب سوررئالیسم شد .مگریت در این باره می گوید : " در نقاشی های کیریکو ، همچون ترانه ی عشق متوجه ی برتری شعر از نقاشی شدم " اشراقی در این اثر بود که به قول سوزی گابلیک ، اورا به گریه انداخت .

اولین نمایشگاه انفرادی مگریت ، در سال 1927 ، در بروکسل بر گزار شد . پیش از این او به همراه چند نقاش جوان در شش نمایشگاه گروهی شرکت داشت .

گرایش به سوررئالیسم او را واداشت ، به مرکز اتفاقات هنری سوررئالیسم ؛ یعنی فرانسه  سفر کند . سال 1926 به پاریس رفت و طی اقامت سه ساله اش در آن جا ، با برترین سوررئالیست ها از نزدیک آشنا شد . پشتکار و خلاقیت او چهره های مشهور را به پذیرفتن او واداشت . مگریت برای شناخت دقیق تر سوررئالیسم  ، تقریبا با همه ی چهره های برتر این مکتب  دیدار و گفتگو کرد . حتی رنج سفر به اسپانیا را به جان خرید تا از نزدیک سالوادور دالی را ببیند . آشنایی های مگریت محدود به هنر نقاشی نبود  ؛ حضور در پاریس او را در متن رویداد های هنری و فلسفی قرار داد . با آثار و نگره های فلاسفه ی متاخر به خوبی ارتباط بر قرار کرد که در این باره باز هم خواهیم گفت .

اما فضای هنری متشنج پاریس ، با روح آرامش طلب او ساز گار نبود ، با این که به امید زندگی دائمی به پاریس رفته بود ، خیلی زود خسته شد و به بروکسل بر گشت .

در این هنگام او یک سوررئالیسم شناخته شده بود که آوازه ی شهرتش از حدود مرز های اروپایی نیز می گذشت .

برجسته ترین نکته ای که در باره ی مگریت بتوان گفت این است که او بیش از آن که او را  هنرمندی نقاش بنامند ، دوست تر داشت نقاشی با علایق فلسفی نا میده شود . علاقه ی ویژه ا ی به آثار و نظریات هگل ، هایدگر ، ژان پل سارتر و میشل فوکو داشت . بسیاری از تابلو هایش با الهام از آثار این اندیشمندان ساخته شدند . در مجموع می توان گفت که مهم ترین منابع الهام بخش آفرینش های هنری او  در کنار علایق کودکی ، شعر ها و نظریات فلسفی بودند . از آن جمله می توان به شعر منثور ترانه های مالدورور ، اثر کنت دو لوتره مون ( کادوس ) اشاره کرد . نا گفته نماند که این شعر الهام بخش بسیاری از نقاشان و شاعران ، به ویژه سوررئالیست ها بود ، مگریت تابلوی مشهور تجاوز را تحت تاثیر این شعر آفرید .ضمن این که در سال 1948 ، کتابی با همین شعر کادوس و هفتادو هفت نقاشی مگریت در بروکسل انتشار یافت .

ازمیان همکاری های مگریت با فلاسفه ، به واسطه ی مطالعات  فلسفی ادبیات معاصر و شهرت زاید الوصف فوکو در ایران ،رابطه ی هنری مگریت و فوکو شناخته شده تر است . همان طور که پیش تر آمده ،نگره های  فوکو جزو حوزه ی علایق مگریت بود . انها سال ها با هم مکاتبه می کردند که بخشی از این نامه ها در پاریس به چاپ رسید .

این ارتباط کاملا دو طرفه بود . شاید مهم ترین فصل مشترک آنها علاقه ی مفرط شان به سوررئالیسم بود . فوکو در ادامه ی ارزیابی های هنری اش ، به آثار مگریت نیز پرداخت . معروف ترین نوشته ی فوکو درباره ی آثار مگریت ، این یک چپق نیست نام دارد که اکنون در ایران اثر مشهوری است . این کتاب  که در باره ی تابلوی خیانت تصاویر نوشته شده ، نخستین بار به صورت مقاله ای کوتاه ،  یک سال پس از مرگ مگریت انتشار یافت . نسخه ی کامل تر آن در سال 1973 ، به چاپ رسید . (1)

از میان کتاب های فوکو واژگان و چیز ها سخت مورد توجه مگریت قرار گرفت تا جایی که او یکی از مهم ترین نمایشگاه هایش در نیویورک  را وازگان و چیز ها نامید . ضمن این که مناسبت میان واژگان و چیز ها مضمون بسیاری از تابلو هایش بود . 

1)    برای آشنایی بیشتر با نظرات فوکو درباره ی مگریت ونیز مراودات آنها ،کتاب این یک چپق نیست منبعی اگر چه ناکامل اما خواندنی است . ضمن این که دو نامه ی مگریت به فوکو را هم می توانید در موخره ی کتاب بخوانید  به ویژه ،  نامه ی نخست که در آن مگریت به بیان نظراتش در باره ی واژگان و چیز ها می پردازد .

   این یک چپق نیست ، میشل فوکو ، ترجمه مانی حقیقی ، نشر مرکز  ، چاپ چهارم 1383